संसारका प्रतिष्ठित फिल्म फेस्टिभलहरूमा एक फन्को लगाइसकेको दीपक रौनियार निर्देशित चलचित्र ‘राजागंज’ अहिले हलहरूमा चलिरहेको छ । देशभित्र प्रदर्शन गर्दा भने चलचित्रले सेन्सर बोर्डको तगारो झेल्नु परेको थियो ।
वर्तमान प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले ९ वर्षअघि बोलेको भाषणको क्लीपलाई बिनाअनुमति समावेश गरिएको भन्दै बोर्डले सेन्सर पास गर्न मानेको थिएन । पछि निर्माण पक्षले केही दृश्य र संवादलाई हटाएर चलचित्र प्रदर्शनमा ल्याएको हो ।
के हो त ‘राजागंज’ को विषयवस्तु ?
विद्यालयमा हुने भ्रष्ट्राचारमाथि आवाज उठाएकै कारण गर्भवती महिलाले भोगेको ज्यादती र उक्त ज्यादतीविरुद्ध उनले गरेको आपराधिक विद्रोहको कथा हो ‘राजागंज’ । विद्यालयका प्रधानाध्यापक सबिता कोइराला (ऋचा शर्मा)को नियतमाथि प्रश्न उठाएपछि ती महिलाको आठ महिनाको गर्भ तुहाइन्छ र हल्ला फैलाइन्छ, ‘उनको पेटमा ट्युमर थियो, त्यही ट्युमरलाई काटेर फालियो ।’
आफूमाथि भएको यस्तो अन्यायमाथि ती महिलाले बोल्न खोज्छिन् । तर समाज, प्रहरी प्रशासन, न्यायालय सबैतिरबाट उनको आवाजलाई निस्तेज पारिन्छ । त्यसपछि उनले न्यायका लागि गैरकानुनी बाटो अपनाउँछिन् । प्रधानाध्यापक कोइराला र उनका श्रीमान् सभासद् प्रवीण यादवको बच्चा अपहरण गर्छिन् । बच्चा अपहरणपछि निर्मित घटनाक्रमहरू नै चलचित्रको मूल कथा हो ।
चलचित्रलाई सरसर्ती हेर्दा प्रअ कोइराला र मधेशी महिलाबीचको संघर्षजस्तो देखिन्छ । तर, चलचित्रको मूल ध्येय चाहिँ मधेसी समुदायमाथि राज्यसत्ताले हेर्ने नजरिया हो । यसलाई प्रतिकात्मक रूपमा चित्रण गर्न निर्देशक रौनियारले मधेसी महिलाको गर्भलाई ‘ट्युमर’ भनिदिएका छन् । जुन ट्युमर खोलखाल पार्ने काम प्रअ कोइरालाले गर्छिन् । राज्यसत्ताप्रति मधेसले गरेको प्रतिरोधलाई सांकेतिक रुपमा प्रस्तुत गरिएकाे छ ।
मधेसले प्रतिरोध गर्र्नुका पछाडि दशकौंदेखि राज्यसत्ताले मधेसमा गरेको ज्यादति नै प्रमुख कारण हो भन्ने ‘राजागंज’को ठहर छ । महिलाको पेटको बच्चालाई जबरजस्ती एभोर्सन गराइन्छ । यही चोटले उनी विछिप्त बन्छिन् । न्यायका लागि सबै ठाउँ पुग्छिन् । तर, न्याय पाउँदिनन् ।
चलचित्रमा एक दृश्य छ, जहाँ प्रहरी अमर (विजय बराल)ले मधेसबासीलाई नेपाली भाषामा बोल्न उर्दी दिन्छन् । तर, उनीहरु मैथली भाषामै बोल्छन् । मैथली भाषा पनि त नेपाली भाषा हो । यही दृश्यमा अमर र मधेसवासीबीच स्पष्ट बार देखाइएको छ । मधेस र राज्यबीचको दुरी र फरकपन देखाउन रौनियारले प्रयोग गरेको यो दृश्य बलियाे छ ।
अर्को दृश्य पनि छ, जहाँ पूजा सर (आशा मगराती) लगायत प्रहरीहरु एक घरमा छिर्छन् । त्यहाँ वृद्ध बाआमा हुन्छन् । अनि खोजतलास गर्दा नेल्शन माण्डेलाको तस्बिर भएको पत्रिका देखिन्छ । घर बाहिर भित्तामा भने मार्टिन लुथर किङ जुनियरको पोस्टर छ ।
बाहिरबाट मधेस बलिरहेको देखिए पनि भित्रैबाट भने मधेसले हिंसा चाहँदैन भन्नलाई रौनियारले मण्डेलाको फोटो देखाएका हुसक्छन् । मण्डेला र मार्थिन लुथर किङले गरेको संघर्ष पनि राज्यसत्ता विरुद्ध नै थियो । राज्यसत्ताले निर्माण गरेको भाष्य विरुद्ध नै थियो ।
भित्तोमा टाँसिएको मार्टिन लुथर किङको त विश्वप्रसिद्ध भाषण नै छ, ‘आइ ह्याभ अ ड्रिम’ ! यसले चाहिँ निर्देशकको दृष्टिकोण स्पष्ट पार्छ ।
मुद्दाहरूमा अलमलिएको ‘राजागंज’ भित्र ‘झरेको आँप’
विधागतरुपमा ‘राजागंज’ क्राइम थ्रिलर फिल्म हो । यहाँ सपेन्सहरु खुल्दै जान्छन् । बच्चा अपहरण गर्नुका कारणहरू खोतलिँदै जान्छन् । कारणहरू खोतलिँदै जाँदा मधेसका मुद्दाहरू पनि उप्किँदै जान्छन् ।
तर, अनेक मुद्दाहरूमा चलचित्र यसरी अलमलिएको छ कि मूल कथाबाट दर्शक भड्किरहन्छन् । कथा हिँड्ने मूलबाटो छाडेर चलचित्र मुद्दैमुद्दाको चाङमा हराएको छ । एलजीबिटिआइक्युको मुद्दा पनि पूजा (आशा मगराती) मार्फत् जबरजस्ती घुसाइएको छ । तर, यसका सामाजिक र मनोवैज्ञानिक जटिलताका पाटाहरू उप्काउने कोसिस गरिएको छैन ।
स्पष्ट बोलेकै आधारमा, राम्रोसँग काम गनै खोजेकै आधारमा पूजा प्रमोसनमा समेत पछाडि परेकी छन् । सँगै इनिस्पेक्टर ममता गुप्ता (निकिता चण्डक)ले भोगेको कारबाहीको पछाडि पनि कतै न कतै मधेसी महिला हुनुको दुःख देखाइएको छ ।
चलचित्रमा मुद्दाहरू यति मुखर भएर आएका छन् कि कथाको भेउ पाउनै मुस्किल पर्छ । मुद्दाहरुको दस्ताबेज जस्तो बनेको छ ‘राजागंज’ । मुद्दा मात्रै उठाउनलाई त राजनीतिक आन्दोलन जतिको प्रभावकारी केही पनि हुन सक्दैन । तर, चलचित्र भनेपछि त कला पनि हो, कथा पनि हो । चलचित्र त सुन्दर कथावाचन पनि हो । मजिद मजिदीले इरानका भूइँमान्छेको कथा टिपेजस्तो पनि हो । कथा भन्ने तरीका र शैलीले त चलिचत्रलाई समृद्ध बनाउँला ।
अर्कातिर मुद्दाहरूकै सवालमा पनि चलचित्र चिप्लिएको छ ।
सुरुवातमै ओलीको ‘झरेको आँप’को प्रसंग र संविधान निर्माणका क्रममा मधेसीले गरेको आन्दोलनको क्लिप देखाइन्छ (सेन्सरमा काटिएको) । यसरी हार्डकोर राजनीतिक मुद्दा उठाएको ‘राजागन्ज’ यसपछि मुद्दाको मामलामा शिथिल हुँदै जान्छ । मस्यौदाहरूको विरोध गरिरहेको जुलुस देखाइएको चलचित्रमा यसपछि संविधान निर्माणको ‘स’ सम्म आउँदैन ।
ओलीको भाषण देखाउँदा तथ्य तोडमोडसमेत गरिएको छ । ओलीको भाषणको सन्दर्भलाई स्पष्ट रूपमा नखुलाईकन निर्देशकले छुस्स राखेका छन् । संविधान निर्माणका क्रममा यसका विषयवस्तुमा असन्तुष्टि राखेर केही मधेसी दलहरू संविधानसभाबाट बाहिरिएका थिए । उनीहरूलाई संकेत गर्दै ओलीले ‘झरेको आँप’ को संज्ञा दिएका थिए ।
२०७२ भदौ २३ गते ओलीले भनेका थिए, ‘हाम्रो समाजमा दुई–तीनवटा आँप झर्यो भने आँप त झरेरै सिद्धियो, खत्तमै भयो भन्छन् । तर, झरेर सिद्धिएको हुँदैन । दुई तीनवटा मात्रै झर्या हुन् । त्यो झरेको मन नपरेको मात्रै हो ।’
यही भाषणको क्लीप देखाएर चलचित्रमा ‘प्रधानमन्त्रीले मधेसीलाई आँप भनेको’ तर्क गरिएको छ । जबकि त्यसबेला ओली प्रधानमन्त्री पनि थिएनन् । प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा सुशील कोइराला थिए भने संविधानसभा अध्यक्ष सुवासचन्द्र नेम्बाङ थिए । तर, चलचित्रको ट्रेलरमै ओलीलाई ‘प्रधानमन्त्री’ सम्बोधन गरिएको छ । यो सीधासीधी कुप्रचार भयो । गम्भीर राजनीतिक मुद्दामा चलचित्र बनाइँदै गर्दा निर्देशक रौनियार निकै नै संवेदनशील बन्नुपर्थ्यो । त्यसवेला ओली प्रधानमन्त्री थिएनन् भन्ने सामान्य तथ्य ख्याल गर्नुपर्थ्यो ।
सृजनामा सेन्सर लगाउनु गलत हो । तर, सर्जकको नियतमा सेन्सर लगाउने कि नलगाउने ? बहसको अर्को विषय हुनसक्छ । सृजनामै बोर्डले सेन्सर लगाउँछ भने त्यस्तो हर्कत चाहिँ भर्त्सनायोग्य छ ।
मधेसको मुद्दामा रौनियार कुन हदसम्म सिरियस छन् भन्ने कुराको पुष्टि चाहिँ ‘राजागंज’ ले गरेको छ । मदन राईको भूमिकामा दयाहाङ राई र ममता गुप्ताको भूमिकामा निकिता चण्डकले राम्रो अभिनय गरेका छन् । सिनेम्याटोग्राफी र ब्यागग्राउण्ड स्कोर ठिकठाक छ । भिड नियन्त्रण र परिचालन चलचित्रको बलियो पक्ष हो ।
निर्देशक कृषा चौलागाईं निर्देशित चलचित्र ‘पिताम्बर’ यहीँ चैत्र २९ गतेबाट देशभर प्रदर्शनमा आउँदैछ। चलचित्र ‘एैचो पैचो’ पछि उनले निर्देशन गरेको यो दोश्रो चलचित्र हो। यो उनले निर्देशन गरेको एक्सन जनराको चलचित्र हो जहाँ एक हैन, दुई हैन, मल्टिस्टार छन्।
