नेकपा एसमाथि ‘दुष्चक्री’ ओली र ‘परचक्री’ प्रचण्डको भाउँतो

पछिल्लो केही साताका दृश्यलाई हेर्ने हो भने माधव नेपालको विद्रोहबाट जन्मिएको नेकपा (एकीकृत समाजवादी) का थुप्रै नेता, कार्यकर्ता एमाले नेताका घरदैलोमा भेटिन थालेका छन् । तर, एकीकृत समाजवादी भने समाजवादी मोर्चा र माओवादीसहितको पार्टी एकताको कसरतमा लागेजस्तो बुझिन्छ ।

एकातिर नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा नयाँ ध्रुवीकरणका अभ्यास चलिरहेकै छन् । ठूलो कम्युनिष्ट घटकलाई एकातिर राखेर बाँकी कम्युनिष्ट मिल्दा त्यस्तो ध्रुवीकरण कत्तिको फलदायी होला भन्ने प्रश्न छ । अर्कातिर, पार्टी माओवादीसँग मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने कुराले आकार नलिँदै एकीकृत समाजवादीका कतिपय नेता, कार्यकर्ता ‘पुरानो घर’ भन्दै एमालेतिर लहसिन थालेका छन् ।

एकीकृत समाजवादीका महासचिव घनश्याम भुसाल भने यो सन्दर्भलाई यही तरिकाले स्वीकार गर्दैनन् । पद र सुविधाको लेनदेनमा एकताका कुरा अगाडि बढ्न नसक्ने उनको जिकिर छ । वैचारिक, राजनीतिक र सिंगो सांगठानिक विषयमा मतैक्यता नहुँदासम्म कोही, कसैसँग एकताको सम्भावना नदेखिनेमा उनी दृढ छन् । त्यसबिनाको एकता भएछ भने पनि ०७४ पछि गरिएको एकताजस्तो बालुवाको घर बन्छ, पार्टी बन्दैन ।

अहिले राजनीतिक वृत्तमा जसरी माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डको चाहनाबमोजिम हुने एकताको चर्चा भइरहेको छ, यदि त्यो सत्य हो र त्यस्तो एकता भयो भने त्यसले एमालेलाई फाइदा पुर्‍याउनेबाहेक अर्थोक गर्दैन । किनभने, प्रचण्डले आँखा लगाइरहेको ठाउँ हो, एकीकृत समाजवादी । त्यो त्यस्तो ठाउँ हो, जहाँ लामो वामपन्थी राजनीतिक अभ्यासबाट खारिएको ठूलो पंक्ति छ । त्यसले हिजोको झापा आन्दोलनदेखि कोअर्डिनेशन केन्द्र, माले, एमाले बनाउँदै प्रतिस्पर्धात्मक राष्ट्रिय राजनीतिमा एउटा कम्युनिष्ट पार्टीलाई शीर्षस्थानमा उभ्याउन सफल भयो । आज त्यो पार्टी सानो छ, तर त्यो कालखण्डका मुख्य मुख्य खेलाडी त्यहीँभित्र छन् ।

बाहिरबाट झट्ट हेर्दा के बुझिन्छ भने, माधव नेपाल र झलनाथमा प्रचण्डप्रतिको विश्वास वा भरोसा अलिक बढी नै जागेको पो हो कि ? उनीहरूले प्रचण्ड को हुन् ? उनले विगतमा र वर्तमानमा के-के गरे भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन ।

त्यो लोभलाग्दो पंक्ति केपी ओलीको व्यक्तिवादी अहंकारवादको विरुद्धमा माधव नेपालले नेतृत्व गरेको विद्रोहमा सामेल भयो । विद्रोह माओवादी वा अरु कुनै कम्युनिष्ट घटकसँग मिल्नका लागि गरिएको थिएन । एउटा शक्तिलाई एकातिर ल्याउने र अर्को क्षयीकरणतर्फ गइरहेको कुनै कम्युनिष्ट घटकलाई मलजल गर्नका निम्ति एमालेबाट उनीहरूले विद्रोह गरेका थिएनन् । आफ्नै पार्टी बनाउन, हिजोको एमालेजस्तै र जत्रै पार्टी बनाउन ती एमालेजन माधव नेपाल, झलनाथ खनालका पछि लागेका हुन् । त्यो क्रान्तिकारी विरासत माओवादी वा अरु कसैलाई बुझाउनका लागि कोही पनि समाजवादी भएका हैनन् । उनीहरू एमालेभित्र व्यक्तिवाद हावी भएर समाप्त पारिएको ‘एमाले आदर्श’ र इतिहासको रक्षा गर्न एकीकृत समाजवादी भएका हुन् ।

नेतृत्वले एकताका नाममा अरु कतै जाने गल्ती ग¥यो भने आज भइरहेको शक्ति वा पंतिमा ठूलो क्षति हुने निश्चित छ । उनीहरू ‘मर्नुभन्दा बहुलाउनु निको हुन्छ’ भन्दै अरु कुनै घटकसँग आत्मसमर्पण गर्न जानु (मर्नु) भन्दा एमाले भएरै ‘बहुलाउन’ राजी छन् । त्यसैले एमाले नेताका घरदैलोमा आजकल थुप्रै समाजवादी भेटिँदैछन् ।

एमाले र भ्रम

०७७ पुस ५ पछि विकसित राजनीतिक घटनाक्रम हुँदै आजसम्म एकीकृत समाजवादीमा आवद्ध नेता र कार्यकर्तामा अरुसँग एकता गर्नुभन्दा एमालेमै फर्किनु उपयुक्त हुने चिन्तनको विकास एमाले सही भएर भएको होइन । हो, कतिपय मान्छेहरू एमाले सच्चियो भन्ने भ्रमका साथ त्यता गएका छन् । उनीहरूले एमाले नसच्चिएको कुरा त्यहाँ पुगेर मात्रै चाल पाए । हिजो गरिएको विद्रोहको कारण र आधार विद्यमान रहेकै अवस्थामा समाजवादीहरू एमालेमा फर्किनु भनेको कि भ्रम हो कि दक्षिणपन्थी अवसरवादले गाँजेको हो ।

एकातिर नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा नयाँ ध्रुवीकरणका अभ्यास चलिरहेकै छन् । ठूलो कम्युनिष्ट घटकलाई एकातिर राखेर बाँकी कम्युनिष्ट मिल्दा त्यस्तो ध्रुवीकरण कत्तिको फलदायी होला भन्ने प्रश्न छ । अर्कातिर, पार्टी माओवादीसँग मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने कुराले आकार नलिँदै एकीकृत समाजवादीका कतिपय नेता, कार्यकर्ता ‘पुरानो घर’ भन्दै एमालेतिर लहसिन थालेका छन् ।

अर्को वास्तविकता हो, कतिपय नेता र कार्यकर्ताले एकीकृत समाजवादीबाट अपेक्षित व्यवहार पाएनन् । महाधिवेशन भयो । मनोनयनको शैलीमा नेतृत्व चयन भयो । विचार र कार्यक्रममा त बहस भयो । तर, नेतृत्व चयनमा जनवादी अभ्यासलाई निषेध गरियो । जनवादी केन्द्रियता लादियो । यसबाट पार्टीभित्रको ठूलो पंक्तिमा निराशा छायो । परदेशीएको छोरोले दुःख पाउँदा घर सम्झिएजस्तो जब-जब समाजवादीहरू निराश हुन्छन्, पीडाबोध गर्छन्, तब-तब एमालेलाई सम्झिने गर्छन् । सम्झिनु गलत होइन । तर, एमाले पनि त ठीक छैन ।

एकीकृत समाजवादीमा राखिएका कुरा लागू नभए पनि कुरा राख्नसम्म पाइन्छ । कुरा राखेकै नाममा कोही कसैसँग नेतृत्वले बदलाको भावना राख्दैन । एमालेमा त्यति पनि पाइँदैन । ओलीतन्त्र, अर्थात राणाकै जस्तो शासन छ । त्योभन्दा केही केही निरंकुशता, केही न केही आग्रह र संकीर्णता भए पनि एकीकृत समाजवादी नै ठीक छ भन्ने पंक्तिले अहिलेसम्म उक्त पार्टीलाई टिकाएको हो, यहाँसम्म ल्याएको हो । त्यो पार्टी माओवादीसँग मिल्दा जाँदा त्यो पंक्ति सर्लक्कै नेतृत्वको साथमा जाँदैन । नेतृत्वले यो कुरा बुझ्नुपर्छ ।

प्रचण्ड-ओली चक्र

एकीकृत समाजवादीका निम्ति अहिले दुईतिरबाट प्रहार भइरहेको छ । अर्थात्, दुईवटा चक्र उत्तिकै गतिमा चलायमान छन् । एउटा चक्र ओलीले चलाएका छन्, अर्को प्रचण्डले ।

‘ओली चक्र’ को मूल मक्सद हो, माधव नेपाल र झलनाथ खनाललाई नाश गर्नु । र, बाँकी भएका सबैलाई आफूतिर समेट्ने । यो चक्रलाई ‘प्रचण्ड चक्र’ ले कसरी साथ दिन खोज्दैछ भने, जे-जे भनेर, जे-जे गरेर भए पनि माधव-झलनाथलाई एकतामा ल्याइहाल्ने र आफ्नो शक्ति बढाउने । त्यसो गर्दा माधव-झलनाथ आ-आफ्नो कोटरी बोकेर माओवादीसँग त मिल्न जालान्, तर उनीहरूसँग आज भएका सबै नेता र कार्यकर्ता सर्लक्कै जाने पक्षमा छैनन् । यसो गर्दा फाइदा एमालेलाई छ । किनभने, माधव-झलनाथको साथ लागेर माओवादीसँग मिल्न नजाने पंक्तिको फर्किने ठाउँ एमाले नै बन्छ ।

यस्तो स्थितिमा वृहद् वामपन्थी एकताका आधारको खोजी गरौं, एमालेसहितको एकताका सम्भावना खोजौं भन्ने स्वर एकीकृत समाजवादीभित्र बलियोसँग उठेको छ । उनीहरू एकताभन्दा पार्टी निर्माणमा दृढ थिए । तर, १० औं महाधिवेशनपछि नेतृत्व निर्माणको सन्दर्भमा जेजस्ता घटना, परिघटना भए, त्यसबाट नेताहरूले पार्टी बनाउन हैन, कतै मिसाउन खोजेका हुन् भन्ने बुझाई बलशाली भयो ।

एकातिर ओलीको दुष्चक्र, अर्कातिर प्रचण्ड परचक्रको मारमा एकीकृत समाजवादीलाई पार्न खोजिँदैछ । दुवैले विद्रोहलाई विसर्जित गरी आ–आफ्नो हित सोचेका छन् ।

प्रचण्डको पासो

बाहिरबाट झट्ट हेर्दा के बुझिन्छ भने, माधव नेपाल र झलनाथमा प्रचण्डप्रतिको विश्वास वा भरोसा अलिक बढी नै जागेको पो हो कि ? उनीहरूले प्रचण्ड को हुन् ? उनले विगतमा र वर्तमानमा के-के गरे भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन ।

मोहन वैद्य (किरण) ले अखिल (छैठौं) को कार्यक्रममा भेट्दा, बोल्दा ‘यसले चाहिँ क्रान्तिलाई अगाडि बढाउला’ भनेर अगाडि सारिएका उनै प्रचण्डले पाँच–सात वर्षमै किरणलाई ‘साइड लगाएर’ नेतृत्वमा आफैं उदाए । २०५२ सालमा संयुक्त जनमोर्चाको नाममा तत्कालिन सरकारलाई ४१ बुँदे माग पेश गर्दा र जनयुद्धको मैदानमा पुग्दासम्म त्यसका मुख्य नेता थिए, डा.बाबुराम भट्टराई । तर, जनयुद्ध अगाडि बढाउने पार्टी नेकपा (माओवादी) हुँदा त्यसको अध्यक्ष प्रचण्ड आफैं बने ।

जनयुद्ध शुरू भएको पाँच वर्षपछि बाबुराम यसरी किनारा पारिए कि, मिल्ने भए उनलाई यानप्रसाद गौतम (आलोक) लाई झैं सफाया गरिन्थ्यो । बाबुरामको अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व र संसारले निगरानी गरिरहेको कारण उनी आलोक बनाइनबाट जोगिए । बरु, जनयुद्धकालमै बाबुराम बन्दी बनाइए, पदविहीन बनाइए र चुनवाङ बैठकमा ‘हिसाब राफसाफ’ गरी शान्ति प्रक्रियामा जाने नीति लिइयो ।

शान्ति प्रक्रियामा आएपछि जसोतसो बाबुराम एकचोटि प्रधानमन्त्री भए । उनले पद छाड्नुसँग प्रचण्डकै भूमिका भएको सबैले बुझेका छन् । पार्टीभित्र प्रतिस्पर्धीलाई पाखा लगाउने नीतिका कारण त्यहाँ किरण, विप्लव हुँदै बाबुरामसम्म टिकेनन् ।

यस्ता प्रचण्डले माधव नेपाललाई प्रधानमन्त्री र झलनाथ खनाललाई राष्ट्रपति बनाउलान् र उनको पार्टीसँग एकता होला भन्नु दिवास्वप्न मात्रै हो ।

एकीकृत समाजवादीका निम्ति अहिले दुईतिरबाट प्रहार भइरहेको छ । अर्थात्, दुईवटा चक्र उत्तिकै गतिमा चलायमान छन् । एउटा चक्र ओलीले चलाएका छन्, अर्को प्रचण्डले ।

माधव-झलनाथले प्रचण्डलाई केही प्रश्न सोध्नुपर्छ ।

०७९ मंसिरमा आफैं प्रधानमन्त्री बन्नका लागि चुनावी गठबन्धन गरेका दललाई धोका दिएर एमालेसँग मिल्न गएको को हो ?

एक महिनापछि कांग्रेसलाई सरकारमा सामेल गर्दा ‘दुई-दुई-एक’ को सहमति भयो । पहिलो दुई वर्ष प्रचण्ड प्रधानमन्त्री हुने, बीचको एक वर्ष माधव र अन्तिमको दुई वर्ष शेरबहादुर देउवा भन्ने थियो । तर, उक्त सहमतिअनुसार माधव प्रधानमन्त्री हुनुपर्ने बेला आउन आउन लागेपछि ०८० फागुनमा कांग्रेससँग सहकार्य तोडेर एमालेसँग मिल्न गएको को हो ? किन मिल्नुपरेको थियो ?

यी कुरा मनन गर्दा यसो पनि भन्न सकिन्छ कि, माधव-झलनाथबिनाको पार्टी बनाउने केपी ओलीको दुष्चक्रलाई प्रचण्डले निरन्तर साथ दिँदै आए । माधवको मुखमा आएको प्रधानमन्त्री ओलीकै इशारामा गुम्ने घटना प्रचण्डबाट गराइएको हो कि होइन ? त्यति गरिसकेपछि माधवको घरमै पुगेर बिन्तीभाउ गर्दै सरकारमा लैजानु पर्‍यो । सरकारमा गए पनि निरन्तरको उपेक्षा कायम रह्यो । समाजवादी मोर्चा चाहिएन । अन्तिममा प्रचण्ड आफैं एमालेबाट धोका खाएर सरकारबाट हट्नुपर्‍यो र फेरि उनलाई माधव नेपाल नै चाहियो ।

अनि, त्यस्ता प्रचण्डले एकीकृत समाजवादीलाई ‘बैतरणी तारिदिन्छन्’ कि सिध्याउँछन् ? शायद, माधव-झलनाथले बुझ्न ढिला गरिरहेका छन् ।

(लेखक सुवेदी नेकपा एकीकृत समाजवादी निकट समाजवादी प्रेस संगठनका अध्यक्ष हुन्)